امروز : جمعه 8 ارديبهشت 1396 / 20:20
نظر و پیشنهاد

امام علی علیه السلام: عفّت، نفس را مصون مى دارد و آن را از پستیها دور نگه مى دارد.

در شب مبعث پیامبر گرامی اسلام؛

بوستان طبیعت افتتاح شد

در شب مبعث پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بوستان چهار هکتاری طبیعت در کرمان افتتاح شد.

فرماندار کرمان:

صلاحیت 318 نفر از داوطلبان انتخابات شورای شهر کرمان تایید شد

فرماندار کرمان گفت: پس از طی مراحل قانونی، از مجموع 389 داوطلب انتخابات پنجمین دوره‌ی شورای اسلامی شهر کرمان صلاحیت 318 نفر به تایید هیات اجرایی و نظارت شهرستان رسید.

دبیر هیأت عالی نظارت بر انتخابات شهر و روستای استان کرمان خبر داد:

آمادگی هیأت نظارت استان برای دریافت اعتراض داوطلبان رد صلاحیت شده

دبیر هیأت عالی نظارت بر انتخابات شهر و روستای استان کرمان گفت: این هیأت از ساعت هشت فردا صبح آماده دریافت شکایت‌های داوطلبان رد صلاحیت ‌شده خواهد بود.

در نشست عمومی شورا؛

بودجه‌ی سال آینده‌ی شهرداری کرمان 650 میلیارد تومان مصوب شد

در نشست عمومی شورای اسلامی شهر کرمان بودجه‌ی سال آینده‌ی شهرداری کرمان 650 میلیارد تومان مصوب شد.

جانشین مدیر پروژه‌های خاتم در شهر کرمان مطرح کرد:

استفاده از تکنولوژی روز دنیا در تقاطع‌های غیرهم‌سطح شهر کرمان

جانشین مدیر پروژه‌های خاتم در شهر کرمان گفت: از 389 نفر نیرویی که به‌وسیله‌ی قرارگاه خاتم در کرمان به کار گرفته شده‌اند، فقط پنج نفر غیربومی هستند.



زمان انتشار :
پنج شنبه 7 آذر 1392 | 09:55
 شماره خبر :
920963

بررسی ویژگی‌های خانه‌های قدیمی و اصول ساخت آن‌ها

خانه‌های قدیمی هنوز هم مایه‌ی آرامش ساکنان‌شان هستند

 خانه‌های قدیمی هنوز هم مایه‌ی آرامش ساکنان‌شان هستند

آیا تا به حال به ویژگی‌های خانه‌های تاریخی و قدیمی دقت کرده‌اید؟ خانه‌هایی که بعد از گذشت سال‌های زیاد و تجربه‌ی حوادث مختلف، هم‌چنان شکوه و زیبایی خود را حفظ کرده‌اند و هنوز هم قابل سکونت هستند. وقتی وارد آن‌ها می‌شویم، آرامش و نشاط درونی، وجودمان را در بر می‌گیرد. این خانه‌ها در زمانی ساخته شده‌اند که مهندس معمار، عمران و شهرسازی، شهرداری، سازمان مسکن و هیچ متخصص و سازمان خاصی که مسئول طراحی، برنامه‌ریزی و اجرای امور مربوط به ساخت و ساز باشند؛ وجود نداشت؛ اما چه می‌شود که نیاکان ما خانه‌هایی می‌سازند که به راستی، محل آسایش و آرامش آن‌ها بودند و همه‌ی نیازهای آن روزشان را برطرف می‌کردند؛ ضمن این که هنوز هم این خانه‌ها با زیبایی و آرامش خاص‌شان، قابل استفاده و مایه‌ی افتخار ما به سابقه‌ی معماری و ساختمان‌سازی‌مان در گذشته هستند.
با «فکورپاس»، کارشناس ارشد معماری، گفت‌وگو کردیم تا با ویژگی‌های خاص خانه‌های قدیمی شهر کرمان و تفکری که پشت هر یک از اصول ساخت و ساز گذشته وجود داشته است؛ بیش‌تر آشنا شویم.


ساخت خانه‌ها در قدیم بر چه مبنایی بوده و چه اصولی داشته است؟
هسته‌ی اولیه‌ی شکل‌گیری شهرها در قدیم، آب بوده است؛ اما در منطقه‌ی کرمان که منبع آبی مناسبی وجود نداشته است؛ می‌توان گفت شکل‌گیری شهر کرمان که در گذر شهرهای سیستان و بلوچستان، هرمزگان و حکومت مرکزی وقت بوده؛ به دلیل مسایل امنیتی بوده و اولین هسته‌ی شکل‌گیری آن، قلعه‌دختر و قلعه اردشیر بوده است. شهر کرمان از همین جا شکل گرفته و کم‌کم رشد کرده است.
به طور کلی ساخت و ساز در ایران، بر اساس اقلیم و مکانی که در آن قرار داشته‌اند؛ انجام می‌شده است. در ایران، چهار اقلیم داریم که یکی از آن‌ها، گرم و خشک است و شامل شهرهایی مثل یزد، اصفهان و کرمان است که در حاشیه‌ی کویر قرار گرفته‌اند. برخی ویژگی‌های اقلیم گرم و خشک، کمبود شدید آب و رطوبت بسیار پایین در حد صفر درصد و گستردگی کویر است. فاصله‌ی بین شهرهای کویری، خیلی زیاد است؛ در حالی که در مناطق معتدل و مرطوب شمال کشور، به دلیل سرسبزی و آب فراوان، همه‌ی روستاها به هم متصل هستند و فاصله و منطقه‌ی خالی از سکنه، بین آن‌ها وجود ندارد.
نیاکان ما، برای جبران کمبود آب، به ساخت کاریز یا قنات دست زدند که در دنیا، مختص ایران است و برای هم‌ساز کردن خودشان با اقلیم گرم و خشک و یافتن مرتع مناسب در مناطق خوش آب و هوا، با توجه به گستردگی این منطقه، کوچ می‌کردند. به مرور و طی این کوچ‌ها، در برخی نقاط که مرتع خوب داشتند یا سر شاه‌راه‌ها و یا محل عبور کاروان‌ها، ساکن شدند و این نقاط به نقاط اولیه‌ی شهری، تبدیل شدند.

با توجه به کویری بودن کرمان، برای تامین آب در خانه‌ها، از چه روش‌هایی استفاده می‌شده است؟‌
در کرمان، از قنات و آب‌انبار، برای تهیه‌ی آب استفاده می‌کردند و سعی می‌کردند خانه‌ها را طوری بسازند که رطوبت را جذب کند. در مناطقی که قنات، از زیرخانه‌ها رد می‌شد؛ «پایاب» می‌زدند و «سردابه» می‌ساختند. «پایاب»، وسیله‌ی دست‌رسی بود که تا سر قنات پله پله می‌رفت و مردم، آب‌شان را از آن‌جا تامین می‌کردند یا روی همان قنات، چاه می‌زدند و به وسیله‌ی دلو، آب را از چاه بیرون می‌کشیدند و در منابع ساروج مانند، ذخیره می‌کردند. آن‌ها منبع را طوری می‌ساختند که بالاتر از سطح زمین باشد. از آب این منبع، با استفاده از لوله، برای حوض و آشپزخانه استفاده می‌شد.

معماری خانه‌های قدیمی چه ویژگی‌هایی داشته است؟
در مناطق گرم و خشک، خانه‌ها درون‌گرا بودند؛ حتی حیاط هم محصور بود و هیچ پنجره‌ای به بیرون نداشت؛ به این دلیل که بتوانند رطوبت را داخل خود حفظ کنند. شیوه‌ی دادن پنجره از بیرون خانه به ساختمان، از دوره‌ی قاجاریه که مهندسان ایرانی به خارج از کشور رفتند و با الگوبرداری از ساخت و ساز آن‌ها، در این‌جا رایج شد. تا قبل از این دوره، هیچ خانه‌ای، پنجره‌ای به طرف کوچه نداشت. تنها ورودی‌ای که با کوچه ارتباط داشت؛ در خانه بود. از نظر مذهب و مسئله‌ی محرمیت، یک کلون مخصوص زنان و یک کلون، مخصوص مردان بود.
در ورودی خانه، سردری داشت که موجب ایجاد سایه و آسایش مراجعه‌کننده به خانه می‌شد. بیرون خانه، در قسمت ورودی، دو پیرنشین قرار داشت و سکویی بود برای نشستن افراد مسن که بتوانند تا باز شدن در، روی آن بنشینند. در خانه‌های قدیمی، سلسله مراتب دست‌رسی وجود داشت و به محض این که در باز می‌شد؛ داخل حیاط دیده نمی‌شد. ابتدا وارد یک هشتی می‌شدند؛ بعد از هشتی، دو راهرو بود که یکی به اندرونی و دیگری به بیرونی راه داشت.
در واقع خانه‌ها دو بخش اندرونی و بیرونی داشتند. بیرونی، مخصوص مهمان‌ها بود و تالار، مهمان‌خانه و حیاط جداگانه داشت. اندرونی هم مخصوص اهل خانه بود و برای آسایش آن‌ها و مهمان‌ها و رعایت مسئله‌ی محرمیت، این دو بخش، از هم جدا بودند. حیاط خانه به صورت چهارباغ طراحی می‌شد. یک حوض، وسط قرار داشت که بسته به شکل و ابعاد خانه، ابعاد و شکل حوض طراحی می‌شد.
چهار باغچه در چهار طرف حوض قرار داشت. نوع درختان به گونه‌ای انتخاب می‌شد که در تابستان، پربرگ باشد و سایه ایجاد کند و در زمستان، برگ‌هایش بریزد و آفتاب بتواند از آن عبور کند؛ مثل درخت انگور و انار. حیاط خانه، پایین‌تر از سطح کوچه طراحی می‌شد و برای جذب و حفظ بیش‌تر رطوبت، زیرزمین ساخته می‌شد و زیر تمام اتاق‌ها، زیرزمین بود و اتاق‌ها تقریبا 70 تا 80 سانتی‌متر، بالاتر از سطح زمین بودند.
ابعاد اتاق‌ها براساس تعداد در آن‌ها تعیین می‌شد. هر در، یک گز بود و با گز بزرگ و گز کوچک محاسبه می‌شدند؛ گز بزرگ، حدود یک متر و شش سانتی‌متر و گز کوچک، 94 سانتی‌متر بود. ابعاد اتاق‌ها به صورت سه دری، پنج دری، هفت دری و 9 دری محاسبه می‌شد. اتاق 9 دری، اتاق مهمان‌خانه و شاه‌نشین بود. ابعاد و تعداد این اتاق‌ها، بستگی به تمکن مالی صاحب‌خانه داشت.
اتاق‌ها دور تا دور خانه قرار داشتند و بر اساس نوع فصل، از آن‌ها استفاده می‌شد. برای مثال، اتاق زمستان‌نشین که همان مهمان‌خانه بود؛ اتاق اصلی بود. اتاق تابستان‌نشین، داخل تالار بود و در نداشت. حوض‌خانه و بادگیر در اتاق کنار تالار بود. بادی که از بادگیر به داخل می‌آمد؛ با آب حوض ترکیب می‌شد و هوای خنک را به داخل تالار می‌آورد. هر اتاق، جای مشخصی داشت. در ضلع شرقی، اتاق پنج دری، در ضلع جنوبی، هفت دری و در کنار اتاق پنج دری، دو اتاق سه دری قرار داشت. سه دری‌ها معمولا برای اتاق خواب، پنج دری برای مهمان‌های داخلی و هفت دری برای مهمان‌های خارجی استفاده می‌شد. آشپزخانه بین قسمت اندرونی و بیرونی، قرار داشت و با یک در یا پنجره به آن‌ها مرتبط بود تا بتوان به هر دو قسمت، خدمات‌دهی کرد. فضاهای پست مثل دست‌شویی و انباری، چون احتیاج به نور نداشتند؛ پشت اتاق‌ها بودند یا در زیرزمین تعبیه می‌شدند.

از چه شیوه‌هایی برای خنک کردن فضای خانه‌ها استفاده می‌شد؟
اگر نیم متر، پایین‌تر از سطح زمین برویم، دمای زمین ثابت است. یکی از کارهای مهمی که برای خنک کردن فضای خانه و حفظ رطوبت انجام می‌دادند؛ ساخت زیرزمین بوده است که خاصیت عایق بودن دارد و رطوبت و خنکی ایجاد می‌کند. برای مثال، در زمستان، اگر هوای بیرون، پنج درجه باشد؛ دمای زیرزمین 20 درجه است و در تابستان، اگر دمای بیرون، 40 درجه هم بشود؛ ‌زیرزمین، همان دمای 20 درجه‌ی خود را حفظ می‌کند. زیرزمین، رطوبت زمین را جذب می‌کند و درصد رطوبت را تا 20 درصد افزایش می‌دهد.
کار دیگری که برای افزایش رطوبت محیط و خنک شدن فضا انجام می‌دادند؛ ساخت حوض در حیاط و پخش آب به وسیله‌ی فواره در محیط بوده است. کاشت درختان و انواع گیاهان سایه‌انداز هم راه‌کار دیگری بوده که ضمن حفظ و افزایش رطوبت، با ایجاد سایه، به خنکی بیش‌تر محیط کمک می‌کرده است. علاوه بر این، برای ایجاد بیش‌تر سایه، دیوار خانه‌ها را بلند می‌ساختند. در کوچه‌ها هم ساباط می‌زدند؛ به این معنی که کوچه‌ها، سقف‌دار بودند؛ مثل بازار کرمان که گذری سقف‌دار است. سرپوشیده بودن گذرها، مردم را از آفتاب، بارندگی و گرد و خاک شدید حفظ می‌کرده است. همان طور که امروز هم در کوچه‌های بافت قدیمی، می‌بینیم؛ کوچه‌ها عرض کم و دیوارهای بلند دارند که باعث می‌شود آفتاب کم‌تری به کوچه و دیوار خانه‌ها بتابد و شرایط آسایش مردم می‌شود.
برای افزایش رطوبت و خنکی هوا، از باد هم استفاده می‌کردند. بادگیرها، باد را به داخل خانه می‌آوردند و با ترکیب شدن با آب حوض که در خانه هم جریان داشت؛ موجب خنکی و وجود رطوبت در فضای خانه می‌شدند.

با توجه به تابش شدید نور آفتاب در کرمان و وزش بادهای موسمی، خانه‌ها چگونه و در چه جهتی ساخته می‌شدند؟
برای این که خانه‌ها، سطح آفتاب‌خور کم‌تری داشته باشند؛ متراکم و چسبیده به هم ساخته می‌شدند و فقط پشت‌بام خانه، در معرض تابش مستقیم آفتاب قرار داشت. سقف هم به صورت گنبدی ساخته می‌شد؛ بنابراین در ساعت‌هایی از روز با توجه به گنبدی بودن سقف، آفتاب به آن تابیده نمی‌شد و اگر هم بود؛ مستقیم نبود. لازم به یادآوری است که متراکم و چسبیده به هم ساخته شدن خانه‌ها، نقش سازه‌ای هم داشت؛ خانه‌های پیوسته و متراکم که معمولا به وسیله‌ی طاق‌ها و قوس‌ها به هم مرتبط می‌شدند؛ در زمان زلزله، نیروها را خنثی می‌کردند. کنار هم قرار گرفتن خانه‌ها، از لحاظ کششی، وزنی و برشی به گونه‌ای بود که نیروهای هم‌دیگر را خنثی می‌کردند. این مطلب نشان می‌دهد که معماران قدیم، در ساخت بناها، چند وجهی عمل می‌کردند؛ یعنی کنار هم و چسبیده به هم بودن خانه‌ها، علاوه بر این که موجب تابش کم‌تر آفتاب به دیوارهای آن‌ها بود و در زمان وقوع زلزله، تحمل ساختمان را افزایش می‌داد؛ نقش دفاعی هم در زمان حمله‌ی دشمن داشت. ساباط‌ها و طاق‌هایی که بین خانه‌ها زده می‌شد؛ علاوه بر ایجاد سایه و دفع نیروهای ساختمان‌ها، به دلیل پایین بودن آن‌ها، مانع ورود دشمن با اسب و تجهیزات به داخل کوچه‌ها می‌شدند؛ ضمن این که کوچه‌های تنگ و باریک هم از ورود تعداد زیاد افراد دشمن به کوچه‌ها جلوگیری می‌کرد.
در خصوص جلوگیری از تابش شدید نور آفتاب، بهترین جهت قرار گرفتن ساختمان، به گونه‌ای است که نور خورشید از جنوب شرق به ساختمان بتابد. اما کرمان تنها شهری است که جهت خانه‌ها در آن، شرقی ـ غربی است؛ نور غرب در کرمان، خیلی داغ است. نور شرق هم نور تندی است. در گذشته سعی می‌کردند خانه‌ها را پشت به نور تند و تیز غرب بسازند؛ اما در کرمان بعد از گذشت سال‌ها، با کسب تجربه و آزار دیدن از بادهای شدید موسمی که موجب طوفان شن می‌شد و تمام خانه را پر از گرد و خاک و شن فراوان می‌کرد؛ آموختند که خانه‌ها را طوری بسازند که از آسیب بادهای موسمی در امان باشند؛ ضمن این که خانه‌ها پشت به غرب و رو به شرق باشند؛ چون آفتاب شرق، تند، ولی سرد است و تا بخواهد گرم شود؛ جهتش عوض می‌شود؛ بنابراین ساخت خانه‌های کرمان در جهت شرقی ـ غربی، به دلیل فرار از بادهای شدید موسمی و ورود شن به خانه‌ها بوده است.

برای ساخت خانه‌ها و تزیینات و نمای آن‌ها، از چه مواد و مصالحی استفاده می‌شده است؟‌
در اقلیم گرم و خشک کرمان، از مصالح بومی که مهم‌ترین آن‌ها، خاک بوده و سایر مصالح مثل خشت، گِل و آجر که با استفاده از خاک تهیه می‌شده، استفاده می‌شده است. برای تزیینات خانه هم از فرم دادن به همین مصالح، مثل جلو و عقب گذاشتن آجرها استفاده می‌شد که هم زیبایی خاصی به ساختمان می‌داد و هم باعث ایجاد سایه روی آجرهای عقب‌تر و در نتیجه، خنک شدن دیوار و فضای ساختمان می‌شد؛ علاوه بر این، برای تزیینات، از ترکیب آجر و کاشی هم استفاده می‌کردند.
کاشی که از قرن پنجم و ششم، به مرور، وارد معماری ما شد؛ ابتدا تک رنگ و بیش‌تر آبی و سفید بود؛ کم‌کم از سایر رنگ‌ها هم در ساخت کاشی استفاده شد. نوع لعابی که از خاک و سنگ بر روی کاشی می‌دادند هم مهم بود؛ این که کاشی، چه نوع لعابی داشته باشد؛ موجب عمر بیش‌تر و افزایش مقاومت کاشی در برابر سرما، گرما و مرور زمان می‌شد.
قبل از اسلام، از تصویرگری هم در نمای ساختمان‌ها استفاده می‌شد؛ اما با ورود اسلام به ایران، تصویرگری از معماری حذف شد و برای تزیینات، از هندسه و نقش‌های اسلیمی و هندسی استفاده می‌شد. با گچ‌بری، شمشی‌گری و ترکیب گچ و کاهگل، در سرستون‌ها نقش می‌انداختند که آثار آن هنوز در خیلی از خانه‌های قدیمی وجود دارد. با استفاده از ایجاد نقش مشبک و شیشه‌های رنگی، درها را تزیین می‌کردند. در سقف‌ها، از ترکیب کاربندی و مقرنس استفاده می‌شد. هم‌چنین نقش هندسی طاق را به کار می‌بردند.
نوع سازه‌ای که در سقف استفاده می‌شده؛ انواع آجر کاری از قبیل آجر ضربی، رومی‌پوش و تیغه‌پوش بوده است که متناسب با جایی که در آن کار می‌شده و سبک یا سنگین بودن سقف، از هر یک از آن‌ها استفاده می‌کردند. اگر می‌خواستند سقف سبکی بسازند؛ از مدل آجرکاری تیغه‌پوش استفاده می‌کردند؛ به این صورت که آجر را از عرض، در طول سقف می‌گذاشتند؛ اگر می‌خواستند سقف محکمی کار کنند؛ آجر را از پهنا، روی هم می‌گذاشتند. در گذشته، برای ساخت خانه‌ها و تزیین نمای آن‌ها، از مصالح بومی و متناسب با اقلیم گرم و خشک کرمان استفاده می‌کردند؛ اما امروزه، متاسفانه از مصالح غیربومی مثل آلومینیوم و سنگ استفاده می‌کنند که اصلا با شرایط اقلیمی کرمان هماهنگ نیستند. نماهای آلومینیومی و سنگ به دلیل جذب و انتقال بیش‌تر دما با استفاده از این مصالح، در صورت قطع شدن برق و گاز، در تابستان، گرمای شدید و در زمستان، سرمای شدید، زندگی را برای ساکنان خانه، بسیار سخت و طاقت‌فرسا می‌کند.

در مورد وضعیت و موقعیت کنونی خانه‌های با ارزش تاریخی و قدیمی کرمان، توضیح دهید.
بیش‌تر خانه‌های قدیمی کرمان، همه‌ی ویژگی‌هایی که گفته شد را دارند. در بخش‌هایی از شهر، مثل زریسف، باغ‌خانه‌ها را داریم؛ یعنی خانه‌ها ترکیبی از خانه و فضای سبز هستند؛ مثل باغ هرندی و خانه‌ای که به عنوان دانشکده‌ی معماری استفاده می‌شود.
برخی از خانه‌ها در دست مالکان اصلی‌شان و برخی در تملک میراث فرهنگی هستند؛ مثل خانه‌ی فرخزاد و خانه‌ی شفیعی و خانه‌هایی که پشت آتشکده‌ی زرتشتیان قرار دارند که با همان اعتقاد مذهبی زرتشتی‌ها ساخته شده‌اند و چهار ایوانی نیستند؛ معمولا سه وجه‌شان، تالار دارد. خانه‌های دیگری در سطح شهر هستند که ارزش معماری قدیمی آن‌ها بسیار زیاد است؛ از جمله خانه‌های خیابان پروین اعتصامی مثل خانه‌ی ارجمند، خانه‌ی گرامی، خانه‌ی تبریزچی و خانه‌ی خرّم.
آن بخش از خانه‌ها که در تملک میراث هستند؛ قابل بازدید برای گروه‌های معماری و دانشجویان، برای انجام کارهای پژوهشی از نظر فرم معماری آن‌ها هستند؛ اما هنوز خدمات لازم برای کاربری فرهنگی و گردش‌گری و بازدید عموم مردم در این خانه‌ها فراهم نشده است. در حال حاضر، ‌برخی از این خانه‌ها، در حال مرمت و آماده‌سازی برای بازدید عموم هستند.
فهیمه رضاقلی


لطفاً نظر خود را درباره این مطلب بنویسید:
نام :


پست الکترونیکی :


نظر شما : *