افزايش جمعيت، گسترش شهرها و افزايش تعداد خودرو در شهر، از جمله عواملي هستند که موجب افزايش ترافيک و آلودگي‌هاي تنفسي و صوتي مي‌شوند. ترافيک و ازدحامي که در بسياري مواقع مسئله‌ساز شده و ضمن اين‌که در حمل و نقل به موقع و مطلوب اخلال ايجاد مي‌کند، سبب خستگي و ناراحتي عصبي و آلودگي‌هاي خطرناک تنفسي براي شهروندان مي‌شود. اين در حالي است که يکي از ضرورت‌هاي پيش‌رفت در زندگي مدرن و ايجاد تحرک و پويايي بيش‌تر در جامعه، توجه به زمان و تلاش براي انجام کارها در کوتاه‌ترين زمان ممکن است.
در حال حاضر در بسياري از کشورهاي دنيا و نيز در اکثر شهرهاي بزرگ کشورمان، از سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل كه براي حل مشکلات مختلف ناشي از افزايش ترافيک و روان‌تر شدن آن و تسريع و بهبود جابه‌جايي در شهر مفيد هستند، استفاده مي‌شود که اين سيستم‌ها شامل خدمات و کاربردهاي گوناگون در بخش‌هاي مرتبط با حمل و نقل شهري هستند.
«سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل» که به عنوان «ITS» شناخته مي‌شوند، به انواع سيستم‌ها و روش‌هايي گفته مي‌شود که در آن‌ها با استفاده از فن‌آوري‌هاي محاسبات، اطلاعات و ارتباطات، مديريت لحظه‌اي خودروها و شبکه‌هايي که جابه‌جايي انسان و کالا را انجام مي‌دهند، صورت مي‌گيرد. برخي از اين سيستم‌ها عبارتند از نصب تابلوهاي اطلاع‌رساني در ايستگاه‌ها جهت اطلاع‌رساني دقيق  زمان ورود اتوبوس به ايستگاه براي مسافران، قيمت‌گذاري الکترونيکي معابر در ساعات اوج ترافيک در مکان‌هاي پرتردد، جمع‌آوري الکترونيکي عوارض، اطلاع‌رساني در چهارراه‌ها و تقاطع‌ها در خصوص وضعيت ترافيک در ساير خطوط براي تعيين و تغيير مسير توسط رانندگان، دوربين‌هاي کنترل سرعت و عبور از چراغ قرمز، استفاده از چراغ‌هاي راهنمايي LED، قيمت‌گذاري ورود به محدوده‌هاي پر ازدحام و پرداخت الکترونيکي عوارض براي ورود به اين محدوده‌ها، استفاده از GPS براي مکان‌يابي خودکار اتوبوس‌ها و مديريت ناوگان اتوبوس‌راني، سيستم کارت هوشمند براي پرداخت کرايه‌ي حمل و نقل همگاني و هزينه‌ي پارکينگ و استفاده از چراغ‌هاي راهنمايي سازگار با ترافيک لحظه‌اي.
در حال حاضر در شهر کرمان از برخي از اين سيستم‌ها شامل دوربين‌هاي کنترل سرعت و عبور از چراغ قرمز، چراغ‌هاي راهنمايي LED و GPS براي مکان‌يابي اتوبوس‌ها و مديريت ناوگان اتوبوس‌راني، چراغ‌هاي راهنمايي سازگار با ترافيک لحظه‌اي و کارت هوشمند براي پرداخت کرايه‌ي اتوبوس‌ها استفاده مي‌شود.
در مورد چراغ‌هاي راهنمايي سازگار با ترافيک بايد گفت زمان‌بندي اين چراغ‌ها بر مبناي تقاضاي ترافيک در محدوده‌ي مورد نظر تنظيم مي‌شود. يعني بر اساس تعداد ماشيني که از چهارراه عبور مي‌کند، سيستم هوشمند اين چراغ‌ها، زمان چراغ سبز را براي عبور اين ميزان ماشين تنظيم مي‌کند.
به گفته‌ي جلال محمدي معاون حمل و نقل و کنترل ترافيک شهرداري کرمان، در حال حاضر اين سيستم در 9 تقاطع شهر وجود دارد که توسط حس‌گرهايي که در سطح آسفالت نصب شده‌اند، ميزان و حجم ترافيک اندازه‌گيري  مي‌شود و بر اساس آن، زمان‌بندي چراغ قرمز انجام مي‌شود. اما گاهي اوقات به‌دليل افزايش بيش از حد ترافيک، اين سيستم‌ها در ساعات اوج ترافيک عمل نمي‌کنند و در اين زمان‌ها از نيروي انساني براي مديريت ترافيک و خودروها استفاده مي‌شود.
محمدحسين انجم‌شعاع کارشناس ترافيک سازمان نظام مهندسي و مشاور شهردار در امور ترافيک نيز با بيان اين‌که اين سيستم‌ها دو قسمت نرم‌افزاري و سخت افزاري دارند که بخش نرم‌افزاري مربوط به امور رايانه‌اي است و در صورت بروز مشکل راحت‌تر از بخش سخت‌افزاري مي‌توان آن را برطرف کرد، گفت: بخش سخت‌افزاري که در سطح آسفالت نصب مي‌شود، بايد مرتب به آن رسيدگي شود تا سيستم به خوبي عمل کند.
 وي به دليل عمل نکردن اين سيستم‌ها بر مبناي تقاضاي ترافيکي اشاره کرد و گفت: اول اين‌که چهارراه‌هايي که اين سيستم‌ها در آن‌ها نصب شده‌اند، محل نصب‌شان استاندارد نيست؛ دوم اين‌که تقاضايي که وجود دارد مخصوصا در ساعات اوج ترافيک، بسيار بالا است که اين مسئله موجب درست عمل نکردن اين سيستم‌ها مي‌شود. و انجم شعاع ادامه داد: براي حل اين‌ مشکلات به افراد متخصصي نياز داريم که بتوانند اين سيستم‌ها را مديريت کنند؛ اما ما که ما در اين زمينه در شهر و کشورمان ضعيف هستيم و اين عوامل باعث مي‌شود که سيستم‌هاي هوشمندي که در حال حاضر در قسمت کنترل ترافيک داريم، عملا بار ترافيک را کم نکند.
در مورد دوربين‌هاي کنترل سرعت و عبور از چراغ قرمز نيز بايد گفت که گرچه در حال حاضر از اين دوربين‌ها در سطح شهر استفاده مي‌شود، اما کاربرد آن‌ها فقط براي کنترل عملکرد رانندگان در خصوص قوانين راهنمايي و رانندگي است؛ در حالي که با راه‌اندازي مرکز کنترل ترافيک که هم‌اکنون در برخي از شهرهاي بزرگ ايجاد شده است، مي‌توان علاوه بر هماهنگ سازي چراغ‌هاي راهنمايي، به هماهنگي ميان اجزاي مختلف دست‌اندرکار در حمل و نقل مثل پليس، خدمات اضطراري، حمل و نقل همگاني و مديريت شبکه بپردازد.
در واقع کليه‌ي اطلاعاتي که از طريق ابزارهاي مختلف ITS يا سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل مثل دوربين‌هاي مدار بسته، تلفن‌هاي عمومي براي اعلام سوانح، سيستم اطلاع‌رساني لحظه‌اي به مسافر و دروازه‌هاي اخذ عوارض به‌دست مي‌آيند، در اين مرکز جمع و پردازش مي‌شوند.
کارکنان اتاق کنترل با استفاده از اين اطلاعات خدمات ترافيکي، اضطراري و مديريت سوانح را با هدف افزايش کيفيت جريان ترافيک و ايمني، مديريت و هماهنگ مي‌کنند. براي مثال با استفاده از خدمات مرکز کنترل مي‌توان از طريق تابلوهاي اطلاع‌رساني در هر يک از چهارراه‌ها، وضعيت ترافيک در ادامه‌ي مسير و ساير خطوط را به رانندگان اعلام کرد تا براي ادامه‌ي مسير خود از خطوطي که بار ترافيک کمتري دارند، استفاده کنند و از اين طريق علاوه بر اين‌که ترافيک در همه‌ي خطوط تعديل مي‌گردد، به زودتر رسيدن شهروندان به مقصد نيز کمک زيادي مي‌‌شود.
طبق گفته‌ي محمدي، معاونت حمل و نقل و کنترل کرمان در تلاش براي ايجاد اين مرکز کنترل با هم‌کاري راهنمايي و رانندگي است.
در قسمت اتوبوس‌راني نيز بخشي از کار براي استفاده از خدمات سيستم‌هاي هوشمند در اين حوزه انجام شده است که همان نصب سيستم‌  GPSبر روي اتوبوس‌ها و مکان‌يابي دقيق آن‌ها براي مديريت بهتر ناوگان اتوبوس‌راني است.
اما خدمت ديگري که با نصب GPS بر روي اتوبوس‌ها مي‌توان به شهروندان ارايه داد تا بتوانند زمان عبور و مرور و جابه‌جايي خود را در شهر تنظيم کرده سريع‌تر به مقصد برسند، نصب تابلوهايي در ايستگاه‌ها است که زمان دقيق ورود اتوبوس به ايستگاه و تاخيرهاي احتمالي را اعلام کند.
مشاور شهردار در امور ترافيک ضمن اين‌که استفاده از سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل در قسمت اتوبوس‌راني را بهترين و مناسب‌ترين گزينه براي شهر کرمان مي‌داند، معتقد است براي اجراي اين طرح در کرمان ابتدا بايد زيرساخت‌هاي اساسي فراهم شود. در گام نخست بايد اين مسئله که اولويت هميشه با اتوبوس است، سرلوحه‌ي امور حمل و نقل و ترافيک قرار بگيرد و ما بايد قبول کنيم که در همه‌ي خيابان‌ها و شريان‌هاي اصلي و غيراصلي و مرکز شهر، هميشه اتوبوس اولويت حمل و نقل و جابه‌جايي را دارد. در اين راستا بايد خط‌هاي ويژه را براي رفت و برگشت در کليه‌ي خطوط به اتوبوس اختصاص دهيم. براي مثال ما در حال حاضر از ميدان آزادي به طرف ميدان شهدا يک خط برگشت از شرق به غرب را داريم؛ در حالي که بايستي يک خط ويژه از غرب به شرق هم براي رفت اتوبوس‌ها بگذاريم؛ به‌طوري که هيچ مانعي براي جابه‌جايي اتوبوس در اين مسيرها وجود نداشته باشد، بتوان در ايستگاه‌ها اطلاعات درست و دقيق به مسافران ارايه داد تا مسافر مطمئن باشد که اگر تابلو زمان شش دقيقه‌ي بعد را براي رسيدن اتوبوس اعلام مي‌کند، اين اتفاق دقيقا در اين زمان خواهد افتاد. چون مانعي براي عبور اتوبوس وجود ندارد. علاوه بر اين مديريت اتوبوس‌ها دقيق‌تر مي‌شود و کارکنان مرکز کنترل مي‌توانند در هر لحظه اتوبوس‌ را رديابي کنند که کجاست؟ چرا تاخير و توقف اضافه داشته و چه عوامل دروني و بيروني باعث اين تاخير و توقف شده است؟
انجم‌شعاع هم‌چنين راه‌اندازي اتوبوس‌هاي سامانه‌ي تندرو يا BRT که تجربه‌ي موفق شهرهاي بزرگ کشورمان است را بهترين و ضروري‌ترين راه براي حل مشکل ترافيک و استفاده از سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل ذکر نمود که مي‌توان و بايد در مسيرهاي مختلف شهر به خصوص در مسيرهايي مثل ميدان آزادي تا فرودگاه و يا خيابان جهاد و خيابان شهيد مصطفي خميني از اين سامانه استفاده کرد تا اتوبوس‌ها در کوتاه‌ترين زمان و با سرعت مناسب مسافران را جابه‌جا کنند.
براي راه‌اندازي اتوبوس‌هاي سامانه‌ي تندرو، ابتدا بايد خطوط مجزا را براي آن‌ها ايجاد کنيم و هم‌چنين ايستگاه‌هاي مخصوص BRT را براي مسافران در نظر بگيريم که مسافران بتوانند سريع سوار و پياده شوند و نيز اتوبوس مخصوص BRT که ورودي و خروجي آن‌ها از هم جدا است را براي تسريع سوار و پياده شدن مسافران داشته باشيم.
 اما براي ايجاد و توسعه‌ي هر يک از اين سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل، بودجه و سرمايه‌ي فراواني مورد نياز است که با توجه به کاهش شديد بودجه‌ي دولت در بخش حمل و نقل و کنترل ترافيک، مناسب‌ترين راه جلب مشارکت بخش خصوصي در اجراي اين طرح‌ها است که به گفته‌ي انجم‌شعاع برخلاف ساير بخش‌هايي که  سيستم‌هاي هوشمند در آن‌ها استفاده مي‌‌شود - به خصوص سيستم‌هاي کنترل ترافيک که بازدهي اقتصادي مستقيم و مناسبي براي بخش خصوصي ندارند-  سرمايه‌گذاري در بخش اتوبوس‌راني و حمل و نقل عمومي صد در صد توجيه اقتصادي دارد و ما بايد در اين قسمت به طور جدي به سمت خصوصي سازي برويم.
در حال حاضر در همين سطح خدمات که مربوط به اتوبوس‌راني است، بخش خصوصي وارد عمل شده اما براي گسترش خدمات و توسعه‌ي زيرساخت‌ها جهت استفاده از سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل نيز مشارکت در بخش خصوصي ضروري است.
مشکل عمده‌اي که براي استفاده از سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل وجود دارد، کمبود کارشناس و متخصص در اين حوزه است. به گفته‌ي انجم‌شعاع در حال حاضر دانشجويان در مقاطع کارشناسي ارشد و دکترا در رشته‌هاي مرتبط با حمل و نقل و ترافيک با مبحث سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل آشنا مي‌‌شوند و به آن تسلط مي‌يابند که متاسفانه علاوه بر اين‌که پذيرفته شدگان و دانش‌آموختگان اين رشته بسيار اندک هستند، بسياري از آن‌ها جذب تهران و شهرهاي بزرگ مي‌شوند و تعداد آن‌ها در شهر کرمان چه در دانشگاه و چه در بازار آزاد و سيستم دولتي بسيار کم است.
با وجود اين‌که اغلب ما ترافيک، افزايش جمعيت و افزايش تعداد خودروها را به عنوان يک معضل و امري نامطلوب مي‌دانيم، انجم‌شعاع جمعيت و اتومبيل را دو شاخص اندازه‌گيري تراکم شهرها ذکر مي‌کند که افزايش آن‌ها به معني افزايش تراکم در شهر و نشان‌دهنده‌ي زنده بودن، تحرک و پويايي يک‌ شهر است و مي‌گويد: شهري که ترافيک نداشته باشد، مثل پارکينگ است و مي‌ميرد. ما نمي‌توانيم جمعيت را کم کنيم يا از مردم بخواهيم اتومبيل نداشته باشند يا از آن‌ها استفاده نکنند بلکه بايستي استفاده از خودرو را مديريت کنيم. ما بايد ياد بگيريم که سفرهاي درون شهري‌مان را مديريت کنيم. براي مثال در ساعات اوج ترافيک از اتومبيل شخصي استفاده نکنيم و يا براي کارهاي مختلف و به دفعات مکرر اتومبيل را بيرون نياوريم بلکه با برنامه‌ريزي درست، همه‌ي کارها را در يک سفر انجام دهيم. علاوه بر اين‌ مي‌توان از طريق برخي از روش‌هاي هوشمند حمل و نقل و کنترل ترافيک، به کم شدن بار ترافيک کمک کرد.
براي مثال راه‌اندازي اتوبوس‌هاي سامانه‌ي تندرو و اطلاع‌رساني دقيق زمان ورود و خروج اتوبوس‌ به ايستگاه و کاهش قابل توجه زمان سفرها باعث مي‌شود شهروندان با محاسبه‌ي اين که با استفاده از اتوبوس حتي در ساعات اوج ترافيک مي‌توانند در عرض چند دقيقه به مقصد برسند، ترجيح دهند اتومبيل شخصي خود را بيرون نياورند؛ چرا که مي‌دانند با استفاده از اتومبيل خود، زمان اين سفر به چهار يا پنج برابر يا حتي بيش‌تر افزايش مي‌يابد.
هم‌چنين مي‌توان از طرح‌هاي محدوديت‌هاي ترافيکي بر اساس پلاک زوج و فرد و يا پرداخت عوارض براي عبور از برخي مسيرها در ساعات اوج ترافيک استفاده کرد که به‌کارگيري سيستم‌هاي هوشمند حمل و نقل در هر يک از اين طرح‌ها، کمک شاياني به تسريع و بهتر انجام شدن اين طرح‌ها مي‌کند.
فهيمه رضاقلي