عيد فطر روز بازگشت به فطرت و سرشت است. رمضان به انتهاي خود مي‌رسد مسلمانان در مکتب رمضان، در پرتوي آيات قرآن، نيايش‌ها، تقويت صبر و اراده و پس از فراگيري فضائل به خودسازي پرداخته‌اند و اينک جشن مي‌گيرند که از جهاد اکبر با گام‌هاي استوار عبور کرده‌اند و به مقصود رسيده‌اند. اعماق روح و فطرت پاکي که خداوند به انسان داده و بر اثر حجاب‌هاي جهل، انحراف و گناه زنگار به رويش نشسته است؛ در کلاس ماه رمضان، زنگارها زدوده مي‌شوند و اين چنين است که بايد ابتداي نجات و آغاز پيروزي بر طاغوت نفس را در نماز عيد فطر اعلام بداريم و جشن بگيريم.
آري، عيد فطر، عيد بازگشت به خويشتن است و وسيع‌ترين و ژرف‌ترين برکات را براي مسلمانان به ارمغان مي‌آورد و نقش اساسي در پيش‌برد اهداف و وصول به مقصود دارد اگر عيد فطرت و خودسازي نباشد. اعياد اسلامي ديگر تکميل نخواهد شد و اگر چنين عيدي در زندگي انسان تحقق يابد، همه روز، روز عيد است، چنان که مولاي متقيان علي (ع) فرمود : «امروز تنها عيد کساني است که روزه‌ي آن‌ها در پيش‌گاه خداوند پذيرفته شود و عبادت‌هاي شبانه‌ي آن‌ها مورد پذيرش خداوند شده باشد و هر روزي که گناه نکني روز عيد توست». حضرت علي (ع) اين سخن را از سرچشمه‌ي وحي فراگرفته بود، چرا که وقتي خطبه‌ي رسول خدا (ص) را در مسجد پيرامون فضايل ماه رمضان شنيد از آن حضرت پرسيد بهترين کار در ماه رمضان چيست؟ و پيامبر فرمود: «ورع و پرهيزکاري از آن چه خداوند حرام کرده است مي‌باشد، يعني همان خودسازي و بازگشت به فطرت پاک توحيدي».
 در حقيقت عيد فطر وقتي براي انسان عيد واقعي است که در مسير خودسازي، پيروز شده باشد و تحول عميقي در او پديدار شده باشد. قرآن با صراحت، خداشناسي و دين را مسئله‌اي فطري مي‌شمرد. به طوري که در آيه‌ي 30 سوره‌ي روم مي‌خوانيم: «اي پيامبر روي خود را متوجه آيين خالص پروردگار کن. اين فطرتي است که خداوند انسان‌ها را بر آن آفريده و دگرگوني در آفرينش خداوند نيست.» اين آيه بيان کننده‌ي آن است که دين اسلام براساس فطرت و سرشت انسان است و دستورهاي آن هماهنگ با ذات وجود انسان است و اگر فطرت از دست‌برد جهل، خرافات، تبليغات غلط و تربيت‌هاي ناسالم محفوظ باشد. همان را مي‌خواهد که آيين ناب اسلام آن را مي‌خواهد و خداوند آئينش را براساس نيازهاي فطري بشر تدوين کرده است و اگر انسان داراي فطرت نخستين و به دور از حجاب‌ها و زنگارها باشد، بدون هيچ ترديدي راه توحيد و دستورهاي صحيح الهي را مي‌پسندد و برمي‌گزيند.
آري عيد فطر از اين‌رو به معناي بازگشت به فطرت است که خودسازي در ماه رمضان انسان را به مقامي مي‌رساند که پرده‌هاي جهل و هرگونه موانع ضدفطرت از سر راه فطرت برداشته مي‌شود و انسان مسلمان در اين هنگام به فطرت ناب خود که از درون ذات وجودش مي‌جوشد، باز مي‌گردد. همان فطرتي که آيينه‌ي صاف حق‌نما است. همان پيامبر باطن که اگر از اسارت زنجيرهاي جهل آزاد گردد، راه‌نماي کامل و دقيق انسان به سوي کمالات است و هرگاه انسان در پرتو برکات ماه رمضان به اين درجه رسيده به حقيقت مفهوم عيد فطر رسيده است.
اميرالمؤمنين علي (ع) در يکي از اعياد فطر خطبه‌اي خواند و در آن مؤمنان را بشارت و مبطلان را بيم داد : «اي مردم، اين روز، روزي است که نيکوکاران در آن پاداش مي‌گيرند و زيان‌کاران و تبه‌کاران در آن مأيوس و نااميد مي‌گردند و اين شباهتي زياد به روز قيامت‌تان دارد. پس با خارج شدن از منازل و ره‌سپار جايگاه نماز عيد شدن به ياد آوريد خروجتان از قبرها و رفتنتان را به سوي پروردگار و با ايستادن در جايگاه نماز، به ياد آوريد ايستادن در برابر پروردگارتان را و با بازگشت به سوي منازل خود متذکر شويد بازگشت‌تان را به سوي منزل‌تان در بهشت برين». اي بندگان خدا، کم‌ترين چيزي که به زنان و مردان روزه‌دار داده مي‌شود، اين است که فرشته‌اي در آخرين روز ماه رمضان به آنان ندا مي‌دهد و مي‌گويد: «هان، بشارت‌تان باد اي بندگان خدا که گناهان گذشته‌تان آفريده شد، پس به فکر آينده‌ي خويش باشيد که چگونه بقيه‌ي ايام را بگذارنيد.»
 بدين ترتيب مسلماناني که رمضان را با روزه‌داري گذرانده و از خوردن و آشاميدن امتناع ورزيده‌اند؛ اکنون پس از گذشت ماه رمضان در نخستين روز ماه شوال، اجر و پاداش خود را از خداوند مي‌طلبند، همان روزي که خداوند آن را از ميان ديگر روزها برگزيده است و ويژه هديه بخشيدن و مژدگاني دادن به بندگان خويش ساخته و آنان را اجازه داده است تا در اين روز نزد او گرد آيند و چشم اميد به درگاه او بدوزند و خداوند مهرباني، بخشايش و کارسازي را در حق آنان روا دارد.
 از سخنان معصومين (ع) چنين بر مي‌آيد که روز عيد فطر روز گرفتن مزد است. لذا در اين روز مستحب است که انسان بسيار دعا کند و به ياد خدا باشد و روز خود را به بطالت و تنبلي نگذراند و از هر نيت ناشايسته‌اي که در ضميرش نقش بسته است توبه کند، توبه‌اي که در آن بازگشت به گناه هرگز نباشد و خير دنيا و آخرت را بطلبد و به سوي خداوند باز گردد که همانا خداوند بخشنده و مهربان است.
مریم ایرانمنش