از جمله طرح‌هاي زيربنايي و اساسي شهرها، اجراي طرح فاضلاب شهري است اين طرح پس از سال‌ها که در شهرهايي چون اصفهان، تبريز و تهران به اجرا رسيده بود بالاخره در تاريخ 1371 به کرمان رسيد و اجراي آن براي اولين بار در سال 1376 در دستور کار مسئولان امر قرار گرفت. با اتمام مطالعات فاز يک و دوي اين طرح، عمليات اجرايي با ساخت تصفيه‌خانه و خطوط انتقال آغاز شد که نتيجه‌ي آن ساخته شدن 39 کيلومتر از خطوط اصلي بود. هر چند افق اجراي اين طرح در کرمان 20 ساله در نظر گرفته شده بود، اما هم اکنون که 12 سال از شروع طرح مي‌گذرد تنها 12 تا 15 درصد کار اجرا شده و به نظر مي‌رسد اين طرح در شهر کرمان بسيار کند پيش مي‌رود. البته مشکل اصلي تنها کندي روند اجراي کار، حفاري‌هاي گاه و بي‌گاه شرکت آب و فاضلاب و رها کردن آن در گوشه و کنار شهر نيست، بلکه پيامد اصلي ناشي از عدم اجراي کامل اين طرح بالا آمدن آب‌هاي زيرسطحي در کرمان است که تاکنون  اين آب‌ها تا عمق دو متري بالا آمده‌اند.
علي فخرالديني کارشناس ارشد سازه دليل اين اتفاق را چنين توضيح مي‌دهد: به طور معمول فاضلاب شهر کرمان از طريق چاه‌هاي جاذب به سفره‌هاي آب زيرزميني منتقل مي‌شود که اين شيوه‌ي دفع فاضلاب که در دنيا نادر است باعث بالا آمدن سطح آب‌هاي زيرزميني، آلودگي اين آب‌ها و هم‌چنين شيوع برخي از بيماري‌ها مي‌شود. با توجه به عدم وجود شبکه‌ي فاضلاب شهري و بالا آمدن سطح تراز آب‌هاي زيرزميني، لايه‌هاي سست ماسه‌اي و اشباع از آب تشکيل مي‌‌گردد که  حالت خميري به خود مي‌گيرند و در اثر وقوع کوچک‌ترين زلزله، ساختمان‌ها را واژگون يا کج مي‌کنند.
بالا آمدن سطح آب‌هاي زيرزميني، تنها به خانه‌هاي مسکوني، تجاري ختم نمي‌شود، با توجه به اين‌که آب زيرسطحي کرمان معمولاً از نقاط مختلف شهر به سمت مرکز شهر سرازير مي‌شوند، آثار باستاني و مذهبي چون مساجد جامع و امام (ره)، مجموعه‌ي تاريخي گنجعلي‌خان و حمام باغ له‌له در خطر هستند، اين آب‌ها که به مواد قليايي آغشته‌اند ممکن است صدمات جبران‌ناپذيري به آثار باستاني شهر وارد کنند.
محسن موحدي معاون حفظ و احياي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردش‌گري در اين باره مي‌گويد: در اثر اين اتفاق تاکنون نيز خساراتي به آب انبارها، بازار و کاروانسراها وارد شده است که در حال حاضر قابل جبران نيستند حتي با  پايين آمدن سطح آب در اين محدوده تنها مي‌توان  قسمت‌هايي از آن‌ها را مرمت کرد.
به گفته‌ي اين مقام مسئول، نم‌زدگي خانه‌ها در بافت قديم شهر زلزله‌خيز کرمان در حالي روي مي‌دهد که اين خانه‌ها بالاي 40 سال عمر دارند و مصالح به کار رفته در آن‌ها فرسوده هستند؛ بنابراين در حالت عادي در صورت بروز زمين لرزه بسيار خطرآفرين هستند چه برسد به زماني که دچار نم‌زدگي و سستي پي خانه‌ها هم باشند.
اين مشکل در حالي پيش مي‌رود که هر لحظه به ميزان آب‌هاي زير سطحي افزوده مي‌شود به طوري که علي انجم‌شعاع فرماندار سابق کرمان سال گذشته در گفت‌وگو با خبرگزاري مهر عنوان کرده بود که هر ثانيه دو متر مکعب آب به حجم آب‌هاي زيرزميني کرمان اضافه مي‌شود که اگر زمان از دست‌رفته را هم محاسبه کنيم، ميزان ورودي آب به زير سطح شهر کرمان به عددي غير قابل تصور تبديل مي‌شود چيزي شبيه بمب خفته که هر لحظه امکان دارد منفجر شود.
در سال گذشته، 9 حلقه چاه زه‌کش براي پمپاژ آب‌هاي زيرزميني در محدوده‌ي بافت قديم حفر شد. اما اين اقدام، مشکل را در بلندمدت حل نمي‌کرد و چاره‌ي آن تنها اجراي طرح فاضلاب بود.
هم اکنون اين معضل وارد مرحله‌ي جديدي شده است به طوري که در بسياري از زيرزمين‌هاي مناطق بافت قديم آب جمع شده و هر روز سطح آن بالاتر مي‌رود و به نظر مي‌رسد آب‌هاي زيرسطحي به خطوط انتقال آب شهر نيز نزديک‌تر مي‌شود.
بالا آمدن آب در بسياري از قسمت هاي بازار از جمله راسته‌ي مس‌گران، آب‌انبارها، حمام گنجعلي‌خان و مسجد جامع موجب نم‌زدگي ديوارها و تخريب کاشي‌کاري‌ها شده است.
کارشناسان و زمين‌شناسان مي‌گويند حل اين معضل به اجراي هر چه سريع‌تر طرح فاضلاب شهري گره خورده است اما مسئولان شرکت آب و فاضلاب مي‌گويند اجراي سريع‌تر طرح به اختصاص بودجه و اعتبارات کافي بستگي دارد.
مهندس محمد تربتي مديرعامل شرکت آب و فاضلاب استان کرمان اعلام مي‌کند: کل اعتبارات اختصاص داده شده براي اجراي شبکه‌ي فاضلاب شهر کرمان 27 ميليارد تومان بوده در حالي که حداقل 100 ميليارد تومان براي اجراي اين شبکه نياز است.
وي با اشاره به اين‌که در سال 1389 تنها 5/4 ميليارد تومان براي امتداد پروژه اختصاص يافته است مي‌افزايد: اين رقم از اعتبارات، نسبت به سال‌هاي گذشته هم کم‌تر بوده است.
اما دليل عدم اختصاص بودجه‌ي کافي به اين طرح چه بوده است؟ به گفته‌ي تربتي، استان کرمان به دليل قرار گرفتن در منطقه‌ي کويري در اولويت اجراي طرح فاضلاب نبوده است و به نظر مي‌رسد بعد از بروز مشکلات فراوان ناشي از آب‌هاي زيرسطحي، باز هم اعتبارات لازم براي اجراي طرح فاضلاب تأمين نشده است وي ادامه مي‌دهد: تسريع در اجراي طرح فاضلاب شهري کرمان به هم‌دلي، هماهنگي و درک واقعي مشکل بالا آمدن آب‌هاي زيرسطحي در کرمان نيز بستگي دارد در حالي‌که آن‌طورکه بايد اين هم‌دلي شکل نگرفته است و با وجود وعده‌هاي داده شده مبني بر افزايش اعتبارات اين طرح، اين وعده‌ها هنوز محقق نشده است. هر چند افزايش بودجه‌ي اين طرح در مصوبات دور اول و دوم سفر مطرح شد؛ اما علي‌رغم اين مصوبات، افزايش اعتبار بسيار جزيي بود. بنابراين منتظر مشخص شدن اين اعتبار در مصوبات دور سوم هستيم.
علي‌رغم گفته‌ي مهندس سيف‌الهي شهردار کرمان در خصوص استفاده از توانايي مالي کشاورزاني که آب استحصال شده از طريق شبکه‌ي فاضلاب برايشان ارزش زيادي دارد هنوز جذب سرمايه‌ي خصوصي در اين بخش صورت نگرفته است اما با توجه به اين‌که اجراي طرح فاضلاب شهري از خدمات زيربنايي در شهرها محسوب مي‌شود دولت چه تمهيداتي در اين زمينه انديشيده است؟
مجيد نامجو وزير نيرو در سال جاري در گفت‌وگو با خبرگزاري اقتصادي ايران، اعلام مي‌کند وزارت نيرو برنامه‌ريزي گسترده‌اي را براي گسترش شبکه‌ي فاضلاب کشور انجام داده و قرار است در سال 89 سه تريليون و 500 ميليارد ريال در بخش آب و فاضلاب کشور سرمايه‌گذاري شود و اجازه‌ي فروش يک هزار ميليارد تومان اوراق مشارکت براي اجراي طرح‌هاي آب و فاضلاب داده شود؛ اين اوراق با هم‌کاري بانک مرکزي منتشر مي‌گردد و با استفاده از اين منابع در اين زمينه طرح‌هايي شروع يا تکميل مي‌شوند.اما همان‌‌ط‌ور که آورده شد به گفته‌ي تربتي از ابتداي  سال جاري تا کنون نه تنها با افزايش بودجه‌ي فاضلاب روبرو نبوده‌ايم بلکه با  کاهش بودجه‌ نيز مواجه شده‌ايم و اين موضوع نشان مي‌دهد که مسئولان کشوري به عمق فاجعه‌اي که شهر کرمان را تهديد مي‌کند هنوز پي نبرده‌اند و به نظر مي‌رسد که با اين روند تا 20 سال ديگر هم اين پروژه در کرمان تمام نمي‌شود.
وجود اين مشکل مي‌طلبد مسئولان استاني پي‌گيري بيش‌تري براي دريافت بودجه‌ي بيش‌تر انجام دهند و با توجه به اجازه‌ي فروش اوراق مشارکت بخشي از بودجه را تأمين کنند که هم اکنون از محل اوراق مشارکت 20 ميليارد تومان اعتبار از سوي شرکت آب و فاضلاب استان تقاضا شده است که به گفته‌ي تربتي مي‌توان با اين مبلغ اجراي طرح فاضلاب شهري در بولوار جمهوري را انجام داد.
استفاده از پيمان‌کار قوي، جلب مشارکت بخش خصوصي در اجراي طرح‌ها، اعمال شيوه‌هاي نوين سرمايه‌گذاري، استفاده از تسهيلات بانک‌هاي توسعه‌اي فاينانس داخلي و خارجي، مي‌تواند در اين زمينه تأثيرگذار باشد که البته اين روند در توسعه و اجراي شبکه‌ي فاضلاب در بخشي از شهرهاي کشور مورد توجه قرار گرفته است به طوري که سيد مهدي ثمره‌هاشمي مديرعامل شرکت مهندسي آبفاي کشور در گفت‌وگو با سايت رجانيوز بهره‌گيري از تسهيلات مالي در ابعاد جهاني را از جمله راه‌هاي توسعه‌ي صنعت آب و فاضلاب کشور ذکر کرده و اعلام مي‌کند که از تسهيلات مؤسسات توسعه‌اي بين‌المللي مانند بانک جهاني WB براي طرح فاضلاب شهرهاي تهران، شيراز، اهواز، رشت، بندرانزلي، بابل و ساري بهره‌گيري شده است که با اين اقدام در سطح کشور مي‌طلبد قبل از وقوع فاجعه‌اي بزرگ، مسئولان استان کرمان نيز با هم‌کاري يک‌ديگر، مشکل کمبود بودجه‌ را نزد مسئولان کشوري جدي‌تر پي‌گيري کنند.
مهدیه جعفری