تاريخ پر افتخار انقلاب شکوهمند اسلامي ايران، سرشار از ايثار و فداکاري کساني است که با بذل جان و مال خود، راه ترقي و تعالي کشور را هموار کردند و عزت و سرافرازي جامعه‌ي امروز ما، مديون فداکاري و ايثارگري ديروز اين عزيزان است و به همين دليل هر فردي از جامعه مي‌بايست به نوعي دين خود را به اين فداکاري‌ها و از خودگذشتگي‌ها ادا کند.
در اين بين هنرمندان جامعه هم بر اساس رهنمودهاي حضرت امام خميني (رحمه‌الله عليه) که فرمودند: «هنرمندان ما تنها زماني مي‌توانند بي‌دغدغه کوله‌بار مسئوليت و امانتشان را زمين بگذارند که مطمئن باشند مردمشان بدون اتکا به غير، تنها و تنها در چارچوب مکتب‌شان به حيات جاويدان رسيده‌اند.»، دست به کار شده‌اند.
 از آنجا که شهداي دفاع مقدس در چنين منظري مصداق بارز ايثار و شهادتند، مي‌توان جايگاه آنها را در هنر هنرمندان تجسمي بعد از انقلاب مشاهده کرد. در بين هنرهاي تجسمي، هنر نقاشي بيان کنند‌ه‌ي روح و احساس يک هنرمند است و زماني که اثري آفريده مي‌شود، احساس و فکر يک هنرمند براي مخاطب نمايان مي‌گردد.
نقاشي ديواري يکي از روش‌هاي نقاشي است که در ميان مردم است و براي مردم کار ديواري، سابقه‌ي تاريخي در ايران دارد. بسياري از نقوش ايراني که روي ديوار بازارها، مساجد و تمام فضاهاي عمومي کشورمان و حتي در شهرمان کرمان به عنوان مثال در مجموعه‌ي گنجعلي‌خان و وکيل وجود دارد، از اين نمونه‌هاست.
در اين گفتار سعي‌مان بر آن است که در حد توان، سير نقاشي ديواري با موضوع «ايثار و شهادت» را بررسي کرده و وضعيت موجود نقاشي ديواري شهرمان را مورد ارزيابي قرار دهيم.
نقاشي ديواري در گذر هشت سال دفاع مقدس، روزگار خوبي را سپري کرده است. هنرمندان متعهدي که در طول سال‌هاي دفاع مقدس، خود در جبهه حضور داشتند، در سطح شهرها و روستاها، ديوارهاي زيادي را به تصاوير شهدا آذين بستند. اما اين روند تقريباً تا سال 68 ادامه داشت و پس از آن، نقاشي ديواري کم‌کم محو شد و معدود کارهايي هم که انجام مي‌شد، بدون رعايت زير ساخت‌هاي لازم از طرف ارگان يا واحد خاصي صورت مي‌گرفت.
شهرمان کرمان نيز از اين قاعده مستثني نبود. اگر در سطح شهر حرکت مي‌کرديد، اثري از نقاشي‌هاي ديواري ديده نمي‌شد و اگر در گوشه و کناري هم، اثري بود، با گذر زمان، مستهلک شده بود.
ولي در يکي، دو سال گذشته به همت مسئولان سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران استان کرمان، دوباره تصوير سرداران شهيد حاج يونس زنگي‌آبادي، شهيد باهنر و نصرالهي‌ها که سال‌هاي سال جاي خالي آنها در شهرمان احساس مي‌شد، بر روي ديوارهاي شهر نقش بست تا ديوارهاي شهرمان با تصاوير اين عزيزان، آذين بسته شود که همت اين افراد در سازمان بنياد شهيد، جاي تقدير و تشکر دارد. اما آيا نقاشي‌هاي ديواري مذکور با اصول و مباني اساسي اين مقوله،‌ همخواني و هماهنگي داشته است يا خير؟
 بر همين اساس ابتدا به اصول نقاشي ديواري خواهيم پرداخت و سپس با توجه به اصول مطرح شده، نقاشي‌هاي ديواري شهرمان کرمان را مورد نقد قرار خواهيم داد.
در طراحي يک اثر ديواري، سه عنصر تفکيک ناپذير محيط، معماري و مخاطب بايد بررسي شود. نقاشي ديواري به شدت در تعامل با محيط اطراف خود است و از آنجايي که هر محيط، ويژگي‌هاي خاص خودش را دارد، طرح پيشنهادي براي يک ديوار نيز بايد با محيط هماهنگ باشد.
مهم‌ترين عامل پس از هماهنگي با محيط، مخاطب است و تفاوت مهم و بنيادين نقاشي ديواري با نقاشي روي بوم، اهميت يافتن مخاطب در نقاشي ديواري مي‌باشد و از اين جهت است که نقاشي ديواري را هنري متعهد به مخاطب برمي‌شمرند.
در بررسي مخاطب به عنوان يکي از مهم‌ترين عناصر در طراحي نقاشي ديواري، بايد به نکات مهمي از جمله بافت فرهنگي مخاطب، هدف، بستر تاريخي، نمادها و سمبل‌هاي شناخته شده، توجه ويژه صورت گيرد. همچنين اين توجه بايد در راستاي ارتقاي سواد بصري مخاطب و سليقه‌هاي مخاطب نيز باشد.
از ديگر عواملي که در ارتباط با مخاطب مطرح مي‌شود، چگونگي بيان و نشان دادن محتواي اثر ديواري است. تجربه و تحقيق نشان داده است که اشاره به محتوا و مفهوم مورد نظر، کم‌ترين اثر را دارد. چرا که بدون درگيري ذهن مخاطب، مفهوم مورد نظر زود فراموش خواهد شد. اينجاست که زبان استعاره و سمبل در هنر و ادبيات متولد مي‌شود. ولي به نظر مي‌رسد در اکثر نقاشي‌هاي ديواري شهرمان اين مهم ناديده گرفته شده است. چرا که بيشتر نقاشي‌هاي ديواري اجرا شده، عکس بزرگ شده‌ي شهدا است. البته اين به نوبه‌ي خود پديده‌‌اي است. ولي شايد بهتر باشد در کنار عکس شهدا از ارزش‌هاي روحي و عاطفي آنها نيز تصويرهايي کشيده شود و صرف اينکه فقط عکس شهدا را بزرگ کنيم، کافي نيست و شرط لازم اين است که از ارزش‌هاي روحي آنها هم حرفي بزنيم.
نقاشي ديواري بزرگ کردن عکس نيست، بلکه بيان سمبليک ارزش‌هاست. پس ذکر اين نکته ضروري است که زبان امروز بايد زبان استعاره باشد و اشاره‌ي مستقيم و غير هنرمندانه و زيباشناسانه، تأثيرات منفي خواهد داشت که در ادامه به آن اشاره خواهد شد.
در کشور ما که ارزش والاي رشادت شهيدان و ايثارگران بر همگان واضح و روشن است، به گفته‌ي مسئولان اين امر در نقاشي‌هاي ديواري اين ارزش‌ها آن گونه که شايسته‌ي آنها بوده به نمايش گذاشته نشده است و شايد ريشه‌ي اين مسئله به ارائه‌ي مفهوم ايثار در آثار ديواري برمي‌گردد. در حالي که مي‌توان از طريق نماد و سمبل، اين فرهنگ‌ را به شهروندان و مخاطبان ارائه داد. مصداق استفاده از نمادها و سمبل‌ها در آثار نقاشي شده بر روي ديوارهاي شهر را مي‌توان در آثار ديواري سينماي شهر تماشا بيشتر از آثار ديگر مشاهده کرد.
از ديگر عناصر نقاشي ديواري که بايد به آن پرداخت، ارتباط آن با معماري است. يعني نقاشي ديواري به دليل گزينش ديوار به عنوان بستر نمايش، بايد از يک سو با عوامل بصري و معنايي در معماري همچون ساختار زيبايي شناختي، اندازه، رنگ و فرم معماري حاکم به عنوان شاخصه‌ي تأثير گذار نقاشي هماهنگ گردد و از سوي ديگر با ساختار زيبايي شناختي و روان شناختي مخاطب به عنوان دريافت کننده‌ي اثر ديواري، خود را هماهنگ سازد.
اگر بخواهيم آثار ديواري اجرا شده در شهرمان کرمان را با اصل بالا انطباق بدهيم خواه ناخواه به اين نتيجه خواهيم رسيد که به اصل ديوار به عنوان بستر نمايش، توجه کمتري شده است. ديوار منقوش شده به اثر ديواري شهيدان حاج يونس زنگي‌آبادي و نصرالهي به دليل عدم تناسب ديوار مربوط، دليلي بر اين ادعا است. البته ناگفته نماند که مسئولان امر دليل اين ناهمگوني را کمبود ديوارهاي مرتفع و مستعد نقاشي ديواري در سطح شهر مي‌دانند و معتقدند که در شهر کرمان نسبت به کلان شهرهايي همچون، تهران و اصفهان با مشکل کمبود ديوارهاي مرتفع مواجه هستند که پيشنهاد مي‌گردد با رايزني و هماهنگي‌هاي بيشتر با مسئولان ديگر سازمان‌ها، نهادها و بانک‌ها و فرهنگ‌سازي در بين اقشار جامعه جهت ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، اين مشکل را مرتفع کرد.
از ديگر موارد مهم که بايد در خلق کردن يک اثر ديواري مدنظر قرار داده شود، ماندگاري نقاشي ديواري با استفاده از مصالح مدرن است. مواد و مصالحي که در نقاشي‌هاي ديواري دوران انقلاب و سال‌هاي دفاع مقدس و شايد الان مورد استفاده قرار مي‌گيرد، رنگ پلاستيک است. اما امروزه در دنيا رنگ‌هايي که براي نقاشي‌هاي ديواري به کار گرفته مي‌شود، رنگ‌هاي آکروليک مقاوم در برابر آفتاب است که مانع از رنگ‌پريدگي آثار مي‌شود.
معمولاً رنگ‌هاي پلاستيک (پايه آب) مقاومت بسيار کمي در مقابل اشعه‌ي مضر آفتاب دارند و از آنجايي که نقاشي‌هاي ديواري سال‌هاي اخير با سرعت بالا و بدون دقت در مراحل مختلف زيرسازي، اجرا شده است و حتي پس از اتمام، لايه‌ي ضد رنگ پريدگي در مقابل آفتاب نيز به روي آثار کشيده نمي‌شود، لاجرم امروز بايد شاهد رنگ پريدگي نقاشي‌هاي کشيده شده به ويژه رنگ‌هاي گرم، آن هم با توجه به شرايط اقليمي کوير باشيم.
همچنين به دليل اينکه آثار در مرحله‌ي زيرسازي بدون تحقيق و به سرعت اجرا شده ورقه شدن لايه‌ي رنگ نيز در بسياري از اين آثار قابل رؤيت است.
حرف آخر
آثاري که بازگو کننده‌ي ايثار و فداکاري نسل گذشته است، بايد با دقت و محتواي بهتري اجرا شود تا تأثيرگذاري بهتري بر مخاطب داشته باشد. چرا که اثر همواره با مخاطب در ارتباط است.
در اين گونه آثار بايد نحوه‌ي ارائه طوري باشد که بيان کننده‌ي رشادت‌هاي شهيدان و رفتار و منش آنها باشد. تنها با تصوير چهره‌ي يک شهيد، نمي‌توان اين مفهوم را به مخاطب ارائه داد.
در پايان از مسئولان سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران استان کرمان، بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هاي دفاع مقدس، شهرداري کرمان و همگان که به نوعي مديون شهدا هستند، انتظار مي‌رود که با دقت عمل بيشتر، همراه با ايده‌هاي جديد و ميدان دادن به ايده‌هاي نو، آلبوم خالي ديوارهاي شهر را به موزه‌ي آثار ديواري ارزشمند تبديل کنند.
به اميد آن روز
مجتبی اسدی